• 1400/12/23 - 13:11
  • 86
  • زمان مطالعه : 9 دقیقه
در دانشکده علوم قرآنی آمل برگزار شد.

کرسی علمی؛ ریشه های تاریخی نگرش عین القضات همدانی به حدیث《 اطلبوا العلم ولو بالصین》

عین القضات همدانی یک تأویل خیلی بدیعی از این حدیث بدست می‌دهد. جناب عین القضات همدانی سن بسیار کمی داشته است و در زمان مرگش ۳۳ ساله بوده است و باتوجه به پیش بینی های فکری اش، خیلی ها عین القضات را با توجه به این قضایا، جزء نوابغی دانستند که جهان اسلام توانست آنها را بوجود بیاورد...

 به گزارش ایحا از آمل، کرسی علمی؛ ریشه های تاریخی نگرش عین القضات همدانی به حدیث اطلبوا العلم ولو بالصین، در تاریخ  ۲۱ اسفند ۱۴۰۰ از سوی انجمن علمی دانشجویی دانشکده علوم قرآنی آمل، با ارائه آقای دکتر جواد فرامرزی؛ استادیار دانشگاه و عضو هیئت علمی دانشکده علوم قرآنی آمل و با نقادی آقای دکتر سید محسن موسوی؛ استادیار گروه علوم قرآن و حدیث دانشگاه مازندران و به مدیریت خانم دکتر معصومه طاهریان قادی؛ مدرس دانشگاه و دکتری علوم قرآن و حدیث دانشگاه مازندران، برگزار شد.

سرکار خانم طاهریان قادی در ابتدا بیان کردند: موضوع جلسه امروز، بررسی مقاله ی ریشه های تاریخی نگرش عین القضات همدانی درباره حدیث( اطلبوا العلم ولو بالصین) هست که توسط جناب آقای فرامرزی ارائه خواهد شد و دکتر موسوی هم در ادامه، نگاه نقّادانه و علمی خودشان را به این بحث، طرح خواهند کرد.

 در ادامه جناب دکتر فرامرزی گفتند: موضوعی که انتخاب کرده ایم، بررسی یکی از مقالات علمی_پژوهشی بود که بنده چند سال قبل نوشتم و عنوان مقاله، ریشه های تاریخی نگرش عین القضات همدانی به حدیث ( اطلبوا العلم ولو بالصین ) است و کار، از جمله کارهای حدیثی_ عرفانی محسوب می‌شود.جناب عین القضات همدانی، از طیف عرفای بسیار بزرگ ما هست و با توجه به ویژگی هایی که جناب عین القضات همدانی و نوشته هایش دارد، ولی متاسفانه مهجور است و آنگونه که طیف دیگری از عرفای ما شهرت دارند، متاسفانه ایشان در گمنامی به سر می‌برند. اگر ما یکسری به آثار ایشان بزنیم و به مجموعه نامه های ایشان که در سه جلد چاپ شد و کتاب تمهیدات ایشان که یکی از کتابهای مهم درباب عرفان نظری هست،  و همانگونه به کتاب زبدت الحقایق ایشان که یکی از مهمترین کتابها در عرفان نظری هست و میشود این کتاب را پیشروی کتاب فصوص الحکم جناب ابن عربی دانست. جناب عین القضات همدانی، از طیف عرفای وابسته به مکتب خراسان بوده است.

 وی افزود: کتاب تمهیدات ایشان، پاسخ به چند سوال هست که طیف شاگردانشان از ایشان داشته اند. و نکته مهم این است که از سؤالاتی که از  ایشان میشود و یا کارهایی که فی البداهه به ویژه در نامه ها و مکتوبات خودش این را برای شاگردان خودش می‌نویسد، به بسیاری از آیات قرآن و روایات استشهاد میکنه و نکته ی مهم این هست که ایشان در این استشهاد خودش از معنای‌ ظاهری و رسمی آیات و روایات عبور می‌کند و یک تأویلات بسیار بدیع و گاه میشود گفت، ساختار شکنانه ای از آیات و روایات بدست می‌دهد که به هر حال شاید بتوان این ادعا را داشته باشیم که در طول  تاریخ تفکر اسلامی، کسی به صراحت این تأویلات را بیان نکرده است. 

فرامرزی بیان کرد: عین القضات همدانی، در چند جا در داخل نامه ها یا مکتوبات و کتاب تمهیدات خودش  می آید استشهاد می‌کند به حدیث معروف( اطلبوا العلم ولو بالصین ).شیعه و به ویژه اهل سنّت، نگاه مثبتی به این حدیث ندارند.نگاه شیعه و نه جوامع روایی، یک نگاه مثبتی به مضمون حدیث دارند ولی حدیث در منابع اولیه و منابع اصلی شیعه،یافت نمی‌شود.اهل سنّت منتقد این حدیث هستند. عین القضات همدانی یک تأویل خیلی بدیعی از این حدیث بدست می‌دهد. جناب عین القضات همدانی سن بسیار کمی داشته است و در زمان مرگش ۳۳ ساله بوده است و باتوجه به پیش بینی های فکری اش، خیلی ها عین القضات را با توجه به این قضایا، جزء نوابغی دانستند که جهان اسلام توانست آنها را بوجود بیاورد. عین القضات همدانی با توجه به سرچشمه ی فکری خودش، کاملا در کشف و شهود قرار داشت و گاه، کشف و شهودهای بسیار شگفت انگیز و دور از ذهنی در خلال نوشته های خودش بیان میکند و با آن پشتوانه ی فکری وارد حدیث هم میشود.

 

 دکتر فرامرزی افزودند: گینوسی ها افرادی بودند که در واقع، ضد ظاهر بودند و ظاهر را قبول نداشتند، لفظ را قبول نداشتند و سعی می‌کردند هرآنچه را که در دستشان می آید به یک گونه تأویل باطنی آن را ببرند، و نه به معنای باطنی اسماعیلیه، بلکه به معنای عرفان است.این روایت بر اساس اختلاف سندی که وجود دارد که به شخص حضرت رسول( صلوات الله‌علیه ) منسوب است، دلالت بر سیر مادّی دارد. اگر یک نفر میخواهد به دنبال علم برود، باید آن هم علم ظاهری و باید صین یا چین ظاهری برود. یک نفر اگر میخواهد برای طلب علم، به انتهای دنیا که چین هست برود، هیچگونه ملامتی برایش نیست و این شایسته هست که این فرد برود.در اینجا طلب، طلب مادی و علم هم، علم مادی است و چین هم، چین مادی است.

وی بیان کرد: جناب عین القضات همدانی می آید و در راستای انتزاع بعد مادی هرچیز، از جمله ی این روایت این طلب و سیر را، طلب و سیر معنوی تأویل می‌برد و این علم را از علم اکتسابی به علم لدنّی تغییر می برد و صین را که همان چین باشد، با توجه به برخی روایات که وجود دارد، که از جمله روایاتی که مربوط به صاد است که یکی از حروف مقطعه است و نام یکی از سور قرآن هست،که برگرفته از یک روایتی هست که صاد، چشمه هست و زیر عرش الهی جاری میشود. ایشون این صین را به صاد تأویل میبرد و این را سرچشمه یک چشمه میداند که از زیر عرش الهی جاری است و برداشت خودش را از آن روایت بدست می‌دهد.یعنی به دنبال علم لدنّی بروید تا به چشمه ی صاد که از زیر عرش الهی. و کاملا آن معنای مادی که در این زمینه وجود داشت، جناب عین القضات می‌آید و معنای مادی از آن میگیرد و در نزد گینوسی ها از جمله گینوسی های مسلمان، علم مادی و اکتسابی ارزش چندانی ندارد و نهایت وسیله ای هست که انسان بخواهد از آن استفاده کند و آنچه که مهم است، علم لدنّی است و بدین خاطر هم جناب عین القضات همدانی، در کتاب تمهیدات خودش در آن باب اول، یک بحثی را پیرامون علم اکتسابی و علم لدنّی دارد.آنچه را که جناب عین القضات می‌گوید، در واقع وسعت دادن به معنا است.

 ایشان در ادامه افزودند:عین القضات در واقع، طلب و سیر مادی را تأویل میبرد به طلب و سیر معنوی، علم اکتسابی را تأویل میبرد به علم لدنّی و صین مادی را تأویل میبرد به چشمه صاد.اگر عین القضات قائل به این قضیه باشد که معنای اولیه ای که حضرت رسول( صلوات الله علیه ) دارد و حضرت علی (علیه السلام)، اگر برداشت اولیه ای که در این زمینه دارند، این نادرست است.تصوّری که مردم شبه جزیره از چین داشتند، تصوری که از واژه طلب و علم داشتند، آن چیزی بود که به صورت روتین روزانه میشناختند و کشور چین برای آنها انتهای عالم بود .استراتژی که ائمه ( علیهم السّلام ) برای بروز کردن قرآن، آن را از طریق روایات خودشان بیان می‌کردند و برای اینکه بروز باشد و برداشت‌های گوناگونی از آن بشود، برحسب آن شأن و شئون مخاطب با احتساب اتّساع در معنا، نه صرفا معنای باطنی و عرفانی، با در نظر گرفتن اتّساع در   معنا، میشود برداشت عین القضات را در جهت اتّساع در معنا و وسعت بخشیدن در معنا دانست و با برخی از شواهد و قرائن هم جور در می‌آید.

 در ادامه جناب دکتر موسوی به عنوان ناقد بیان کردند: درباره حدیث ( اطلبوا العلم ولو بالصّین )، سخن بسیار می شود گفت. در باره فقه الحدیثش حرفهای زیادی زده شد و در باره اینکه معنایش واقعا چه می باشد و در اینجا آیا واقعا امر به رفتن به چین داریم یا اینکه نه، فقط برای تشویق به پرداختن به علم است، و با توجه به سیاق کلام که( ولو ) داریم در واقع اگر از ادبیات استفاده بکنیم، معمولا (لو) در جایی می آید که عدم امکان انجام آن‌ کار باشد، البته اینجا نوع ادبیات متفاوت است یعنی به صورت شرطی بیان نمیشود ولی به هر حال همان معنا در آن است. این مقاله ارزشمند در واقع دو تا شاخصه می‌توانیم از آن بدست بدهیم: ۱. یکی بحث فقه الحدیثی آن میباشد  ۲. یکی هم بحث تأویل آن‌ است.درباره ی تأویل هم، ما نگاه های خیلی ساده را داریم که تأویل را در حدّ لغوی یا در حدّ معنای تفسیر به آن میدهند و از آنور هم نگاه های بسیار تند و یا حتی غیر روشمند.

  وی  افزود: من تصورم این هست که نگرش تاریخی که استاد فرمودند، منظورشان را از نگرش تاریخی باید می‌فرمودند که منظور چیست و روش ایشون در این پژوهش چه روشی است.اگر (نگرش تاریخی) را بر داریم و همین محتوا باشد، هیچ عیبی نخواهد داشت.این انتظار را دارم که جناب استاد وقتی این نتیجه پژوهشی را به ما میدهند که ریشه های تفکر عین القضات در این گروه خاص خلاصه شده یا بخش قابل‌ توجهی از آن، از این گروه گرفته شده یا بخشی هم از تفکرات افلاطون و پیروانش گرفته شده، من این انتظار را دارم که ایشان این ارتباط و این تبعیّت را به من نشان بدهند. در برخی از موارد جناب استاد به نشانه های خیلی کوچک استناد کرده اند و من به عنوان‌ مخاطب انتظار دارم که به آن نشانه های بزرگ هم استناد بکنند.

 موسوی در پایان بیان کردند: آنجایی که در رابطه با نقد این روایت، نکاتی را جناب استاد فرمودند علما اشکالاتی را گرفته اند و اشکالات هم بیشتر از نوع سندی است.جمله ی بعد که استاد میفرمایند، یک نقل قولی از جناب نصر شروع می‌کنند در رابطه با نقد متنی و تأثیری که در واقع، فضای امروزه جهان بر این نوع نگاه می‌گذارد. و در واقع یک نقد متنی بوده است.این حرف جناب استاد نصر نمی‌تواند هیچ ارتباط مستقیمی با پیشینه ی این نقد ها داشته باشد،  چون نقد ها متفاوت است، یکی متنی و یکی سندی است.در متن مقاله، هیچ اثر مستقیمی از افلاطون گفته نشده است.

 

  • گروه خبری : اخبار روز دانشکده
  • کد خبر : 6349
کلمات کلیدی

نظرات

0 نظر برای این مطلب وجود دارد

نظر دهید